تبلیغات
نسل سوخته
دیدگاه () | 1391/04/31 | دسته‌بندی: سیاسی,

گزارش انتقادی از سخنرانی‌های معروف و آتشین مصطفی کمال‌پاشا

مصطفی كمال پاشا (۱۸۸۱- ۱۹۳۸م)، معروف به آتاتورك [پدر ترك] افسر و سیاستمدار ترك، پایه‌گذار جمهوری تركیه و نخستین رئیس آن (۱۹۲۳ـ ۱۹۳۸م) به حساب می‌آید. وی در سالونیك زاده شد كه امروزه جزء یونان است و تسالونیكی نامیده می‌شود. دوران حیات وی دورانی بس مهم در تاریخ تركیه است و نطق‌هایی كه او ارائه می‌داد متضمن نكاتی از تاریخ تحولات تركیه بود كه برای بسیاری از متخصصان تاریخ تركیه برای شناسایی تحولات آن عصر حیاتی است. مطلبی كه در زیر می‌خوانید ترجمه یك فصل از كتاب «میراث ترك‌های جوان» است كه از سوی «اریك.جی. زورچر» نوشته شده است.

نسل سوخته ... // گزارش انتقادی از سخنرانی‌های معروف و آتشین مصطفی کمال‌پاشا

وی در این فصل «نطق»‌های آتاتورك و شرایط زمانی آن و نكاتی را كه در آنها مستتر است به لحاظ تاریخی مورد ارزیابی قرار داده است. وی معتقد است كه باید خوانشی انتقادی از این نطق‌ها به عمل آید؛ امری كه هنوز صورت نگرفته است. با مروری بر این كتاب شاید به این باور برسیم كه این رویكرد انتقادی گونه‌ای حس نفرت از آتاتورك را نیز منتقل می‌كند اما در پایان این فصل نویسنده جمله‌ای دارد كه می‌گوید: «اگر یك چیزی باشد كه ملت حول آن جمع شوند، آن چیز همانا دوران اسطوره‌ای در تاریخ تركیه نوین و قهرمان آن یعنی پدر بنیانگذار جمهوری– آتاتورك - است» و این حس را بر باد می‌دهد. اریك زورچر استاد مطالعات تركیه در دانشگاه لیدن هلند و رئیس مؤسسه بین‌المللی تاریخ اجتماعی در آمستردام است. وی كتاب‌ها و مقالات زیادی در خصوص تركیه منتشر كرده و از متخصصان صاحب نام در امور تركیه است.


در اكتبر 1927 مصطفی كمال پاشا سخنانی در كنگره حزب جمهوری خواه خلق (RPP) ایراد كرد. كل سخنرانی او در كنگره، كه در تاریخ‌نگاری تركیه به نطق معروف است، 36 ساعت و 33 دقیقه به طول انجامید و ظرف 6 روز در همه جا پخش شد.

 

در این فصل ویژگی این سخنرانی و نقش آن در تاریخ نوین و تاریخ‌نگاری تركیه را مورد تحلیل قرار خواهم داد. این موضوعی است كه به لحاظ شخصی برای من مهم بوده است. موضوع تحلیل این سخنرانی اولین تلاش من برای درك موضوعی بس مهم است (موضوع تحقیق من در سال‌های 1978 تا 1984 تا زمان حاكمیت CUP و تلاش برای استقلال تركیه و سال‌های 1985 – 1989 یعنی دوره اولین حزب اپوزیسیون جمهوری) كه به دوره‌ای از تاریخ تركیه در فاصله 1919 تا 1927 مربوط است كه نه‌تنها مهم بلکه از سوی آتاتورك برای ما به یادگار مانده است.

 

در بهار 1927 آتاتورك در حال آماده شدن برای سخنرانی بزرگی بود كه می‌خواست در ماه پاییز انجام دهد. در كنار صف‌آرایی كه در ویلای ریاست جمهوری در چانكایا داشت دو چیز را در كنار دست خود داشت: یكی دست‌نوشته‌ای برای سخنرانی و دیگر پرونده‌های مهمی از آرشیو جمهوری تركیه. روش كاری او چنین بود: ابتدا به دنبال مهمترین اسناد می‌گشت، سپس از آن اسناد یادداشت‌هایی بر می‌داشت و در نهایت از روی این یادداشت‌ها به مدت چند ساعت به‌طور متوالی برای منشیانی كه دائم عوض می‌شدند، سخنانی ایراد می‌كرد. كارهای روزمره او اغلب در دایره دوستان و همكاران معتمدی انجام می‌گرفت كه تقریباً هر شب به ویلای ریاست جمهوری جهت خوردن و آشامیدن و مذاكره دعوت می‌شدند. بنابراین تعجب زیادی ندارد كه این منطقی رایج در آنكارا در سال 1927 باشد كه رئیس‌جمهور در حال تدارك بررسی دقیقی از حوادث سال 1919 به این سو است.

 

در شب 22 – 23 ماه می‌آتاتورك برای دومین بار دچار یك حمله ملایم قلبی شد كه به‌طور موقت مانع نگارش سخنرانی‌هایش شد. پس از 2 هفته استراحت، او برای تداوم درمان در پایان ماه ژوئن سفری به استانبول داشت. این اولین بار از زمان ترك استانبول در می‌1919 بود كه وی به پایتخت قدیم قدم می‌نهاد. او در «دولماباش» كاخ قدیمی سلطان در ساحل بسفر اقامت گزید و در آنجا بود كه كار روی متن سخنرانی‌ها را آغاز كرد.

 

تلاش‌های او در نهایت منجر به سخنرانی 6 روزه در اولین كنگره حزب RPP شد؛ حزبی كه از سوی آتاتورك در سال 1923 پایه گذاری شد و تا آن زمان تنها حزب قانونی بود كه در تركیه وجود داشت. آتاتورك از 15 تا 20 اكتبر هر روز به مدت سه ساعت هنگام صبح و سه ساعت عصرها سخنانی ایراد می‌كرد. روزنامه‌ها، كه تا بهار 1925 تحت كنترل شدید دولتی بودند،هر روز خلاصه‌ای از سخنان او را منتشر می‌كردند.

 

در واقع موضوع سخنرانی‌ها تاریخ ظهور تركیه جدید از آغاز نهضت مقامت ملی در 1919 تا سال 1927 بود. این احتمال هست كه اگر آتاتورك می‌توانست كار خود را طی تابستان هم انجام دهد دوره 1925 – 1927 مورد توجه بیشتری قرار می‌گرفت اما فكر نمی‌كنم این اصلاً موضوع بحث باشد. بی‌توجهی به این سال‌های آخری در پرتو اهداف واقعی این سخنرانی بهتر می‌تواند توضیح داده شود كه من بعداً دوباره به آن باز خواهم گشت.

 

مروری بر انتشار سخنرانی‌های آتاتورك

 

اندكی پس از كنگره حزب، سخنرانی آتاتورك تحت نظارت «جامعه بزرگ ترك» به صورت مكتوب منتشر و قابل دسترس شد. دو نسخه از این سخنرانی موجود بود: یكی نسخه‌ای مجلل در دو جلد كه متن آن در استانبول با نقشه‌ها و تصاویر منتشره در وین منقوش و چاپ شده بود؛ و یك نسخه نازل و ارزان قیمت كه آن هم در دو مجلد اما با كاغذهایی ارزان منتشر می‌شد. این نسخه دومی از سوی وزارت آموزش منتشر و در 50 هزار نسخه توزیع شد. برای اینكه این میزان شمارگان را در نظرتان آوریم ذكر این نكته لازم است كه تركیه در آن زمان 5/13 میلیون جمعیت داشت و از این تعداد تنها 4/1 میلیون باسواد بودند. اولین سری چاپ كه 50 هزار نسخه بود بسیار زیاد بود (كه معادل امروزی آن حدود 7/10 میلیون نسخه است كه در ایالات متحده منتشر می‌شود) و نشان از اهمیت این متن برای رهبر جمهوری تركیه از همان آغازداشت.

 

در سال‌های بعدی سه نسخه دیگر از متن اصلی منتشر شد كه همه آنها با الفبای لاتین بود كه از ژانویه 1929 در جامعه متداول شده بود. نسخه‌های 1934 و 1938 از سوی وزارت فرهنگ منتشر شد و نسخه 1952 – 1959 از سوی مؤسسه مطالعه انقلاب تركیه برای وزارت آموزش منتشر شد. این نسخه آخری هم 14 بار تا سال 1981 منتشر شد. به استثنای نسخه‌های ارزان و یارانه‌ای 1938،تمام نسخه‌ها با الفبای جدید متشكل از 3 مجلد بود: دوتای آنها متن بود و یكی هم اسناد.

 

غیر از این نسخه‌های اصلی كه با تعابیر زبان شناختی می‌توان آنها را «اسناد مرجع عثمانی» نامید، جامعه زبانی تركیه كه در 1963 فعالیت خود را آغاز كرد دست كم 6 چاپ از نسخه‌ای كه «Söylev » نامیده می‌شد را منتشر كرد. واژه جدیدالتأسیس Söylev مترادف است با نطق یا همان nutuk و برای اشاره به نسخه متنی بكار می‌رود كه دارای تركی «پالایش شده» است و این لغات تركی پالایش شده یا Söylevجایگزین تمام لغات فارسی و عربی اصلی می‌شود كه در این متن‌ها به‌كار رفته است. بسیاری از این لغات تركی پالایش شده از سوی همان جامعه زبانی تركیه ابداع شد. در فاصله سال‌های 1973 تا 1975 نیز نسخه متفاوت و البته جدید دیگری در انتشارات دانشگاه آنكارا دیده شد كه این بار در دو جلد و بدون اسناد پشتیبان منتشر می‌شد. این نسخه در واكنش به نسخه‌ای انتشار یافت كه از سوی جامعه زبانی تركیه یك دهه قبل‌تر منتشر شده و از سوی بسیاری به عنوان متونی مصنوعی و پالایش شده مورد نقد قرار گرفته بود.

 

در نسخه دانشگاه آنكارا سعی شده بود متن اصلی به زبان تركی اصیل نوشته شود كه نزدیكی‌های بسیاری با زبان روزمره مورد استفاده در دهه 70 داشته باشد. در نهایت،كمیته‌ای كه مسوول برگزاری صدمین سالگرد آتاتورك در 1981 بود تصمیم به تلاش دیگری گرفت تا ترجمه دیگری از نسخه سال 1927 عثمانی به زبان تركی مدرن ارائه دهد به این امید كه متن دسترس پذیرتر برای سایرین شده و خوانش آن نیز لذت بخش تر شود. حق‌الزحمه‌ای به پروفسور زینب كوركماز داده شد و ایشان كتاب را در 1 جلد در 1991 منتشر كرد. این كتاب از سوی بنیاد تحقیقات آتاتورك در آنكارا منتشر شد و شاید موفق ترین اثر هم باشد. ذكر این نكته در این كتاب‌ها مغفول است كه تلاش ویراستاران برای به روزكردن متن به این معناست كه هر یك از آنان باید دخل و تصرف‌هایی در متن می‌كردند و حذف و اضافاتی انجام می‌دادند.

 

دلیل اینكه این نسخه‌ها به زبان تركیه معاصر (یا احتمالا مدرن) بیرون می‌آمد این بود كه نسلی كه می‌توانست متن نوشتاری آتاتورك را بخواند یا درك كند در حال مضمحل شدن بود. زبان آتاتورك زبان عثمانی‌های قدیمی بود. آتاتورك سبك نوشتاری خود را از سبك نویسنده و سیاستمدار بزرگ نیمه قرن 19 یعنی «نامق كمال» اخذ كرده بود كه با كارهای او از طریق همكلاسی خود یعنی شاعر و خطیب جوانِ ترك «عمر ناسی» آشنا شده بود. هرچند سبك كمال در دهه 1860 و 1870 كاملاً صریح و مدرن تلقی می‌شد اما زبان او پر بود از لغات و عناصری كه ریشه در زبان‌های فارسی و عربی داشت.همین امر در مورد آتاتورك و نطق‌های او هم صادق است؛ لغاتی كه 85 درصد از آن ریشه در این دو زبان داشت. اصلاح زبانی كه ترك‌ها از دهه 1930 آغاز كردند چنان تاثیر مهیبی داشت كه ترك‌های امروزی نیز بدون داشتن آموزش‌های خاص از پس خوانش آنها بر نمی‌آیند.

 

تغییر این متن و نگارش آن به زبان تركی امروز در نسخه‌های متعدد اصطلاحاً «ساده سازی» و یا «پالایش» نامیده شده است.امروزه اما این فرآیند «ترجمه به زبان تركی» نامیده می‌شود، عبارتی كه برای نشان دادن این امر به ترك‌های امروزی به كار می‌رود كه گویی زبان عثمانی دیگر بخشی از زبان آنها نیست. طنز سخن اینجاست كه این [بیگانگی از زبان اصلی] حتا برای زبان پایه‌گذار تركیه مدرن نیز صادق است.

 

یك نسخه واقعاً ساده شده نیز به شكل نوعی «انجیل كودكانه» موجود است كه از سوی روزنامه ملیت منتشر شد و طی سال‌ها این «نطق‌ها» موضوع چندین كتاب (بسیار جدی) فكاهی بوده است. پس از انتشار اولین نسخه از این نطق‌ها، بلافاصله به زبان‌های فرانسه و آلمانی و انگلیسی نیز منتشر شد. تمام این ترجمه‌ها نیز از سوی خانه انتشاراتی كهلر در لایپزیگ –آلمان – منتشر می‌شد. ترجمه آلمانی این نطق‌ها از سوی دكتر پل روث بسیار عالی است اما دو نسخه دیگر كه از آلمانی ترجمه شدند قابل اعتماد نیستند. اگرچه ترجمه انگلیسی نیز دوبار از سوی وزارت آموزش تركیه در سال‌های 1962 و 1973 بازنشر شد. ترجمه روسی نطق‌ها نیز در سال‌های 1929 – 1934 در 4 جلد در مسكو منتشر شد.

 

با عنایت به توجهی كه به این متن به عمل آمده است و اعتباری كه به عنوان روایتی مهم از تركیه در سال‌های 1919 تا 1927 بدست می‌دهد جالب است كه هنوز نسخه‌ای انتقادی و اندیشمندانه از این نطق‌ها منتشر نشده است. دست نوشته‌هایی مثل تصحیحاتِ خودِ آتاتورك روی متنی كه از سوی منشی‌های او پیاده شده بود در دوره حیات وی در كاخ ریاست جمهوری نگاه داشته می‌شد و سپس در بانك كشاورزی آنكارا به امانت سپرده شد. سپس به آرشیو دپارتمان تاریخ جنگ ستاد مشترك ارتش تركیه منتقل شد كه شاید غیرقابل دسترس‌ترین آرشیو در تركیه باشد. نكته همین جاست. نسخه‌ای انتقادی بر اساس دست‌نوشت‌ها، آرشیوهای موجود و گزارشات معاصران آتاتورك بی‌تردید شكاف مهمی را پر خواهد كرد. در بهار 2008 تیمی از مورخین نامدار ترك احمد كویاز،سمیل كوچاك، مت تونكای  و ظفر توپراك  قصد خود مبنی بر انتشار نسخه‌ای انتقادی از نطق‌ها را اعلام كردند و تصریح كردند كه آن را با شواهدی از معاصران آتاتورك مقابله و تطبیق می‌دهند. انتشار این اثر گامی به جلو خواهد بود اما مبنای این طرح نیز نسخه منتشر شده در سال 1927 خواهد بود و نه دست‌نوشته‌ها.

تاثیر نطق‌ها بر تاریخ‌نگاری تركیه

این نطق‌ها تاثیر بسیار زیادی را بر تاریخ نگاری نهضت مقاومت ملی و ظهور جمهوری تركیه هم در داخل این كشور و هم در خارج از آن وارد کرد. متون درسی تاریخ تركیه برای مدارس و دانشگاه‌ها این نطق‌ها را به زبانی ساده تفسیر می‌كردند كه شامل تمام بخش‌های نطق می‌شد. در نوشته‌های مردم پسند یا اكثر ادبیات آكادمیك برداشتی كه در این نطق‌ها از حوادث ارائه شده به شكل نكاتی ضروری ملاحظه می‌شود. این هم برای ناشران در داخل تركیه و هم خارج از تركیه صادق است.

 

بی‌تردید موقعیت غیرقابل خدشه آتاتورك به عنوان رهبری رهایی بخش و مؤسس تركیه نوین تا حدی پذیرش سخنان او به عنوان واقعیتی عینی تبدیل می‌كند. یعنی هر آنچه از زبان او بیان می‌شود غیرقابل خدشه و عین واقعیت است. وجود قانونی كه هر گونه تخریب یا انتقاد از آتاتورك را در تركیه منع می‌كند نیز نقشی مهم در این میان دارد اما بالاتر از آن ما هم باید تا حدی بكوشیم تا از طریق منابع مستقل‌مان به حك و اصلاح روایت‌های آتاتورك بپردازیم. وضعیت اما هنوز رضایت‌بخش نیست. سال‌ها رژیمِ محدودیتِ آرشیوی در تركیه از سوی مورخان داخل و خارج از این كشور مورد انتقاد می‌گرفت – و به درستی هم چنین است – اما از 1989 به این سو هم دسترسی و هم نسخه‌برداری از مهمترین مجموعه‌ها در آرشیو‌های دولتی (اعم از آرشیوهای عثمانی و آرشیو دوران جمهوری كه ذیل مجموعه آرشیوهای نخست‌وزیری است) به طرز چشمگیری رو به بهبود گذاشته است. با برخی استثناها، پرونده‌ها و اسناد قدیمی‌تر از 50 سال كه نسخه‌برداری شده در حال حاضر برای مورخان به راحتی قابل دسترس است.

 

جایی كه موضوع تحقیق در مورد نطق‌هاست، تازه مشكلات آغاز می‌شود. برای تحلیل تاریخ نهضت استقلال ملی و تولد جمهوری تركیه، محورهای مهم نطق‌ها، دپارتمانِ تاریخِ جنگِ ستاد مشترك ارتش تركیه، مجموعه‌های بنیاد مطالعات انقلاب تركیه و آرشیوهای بسیار معتبر (كه «آرشیو آتاتورك» را در دست دارند) مهمترین منابع آرشیوی هستند كه كمتر هم قابل دسترس‌اند.به دلیل این وضعیت و اینكه این آرشیوها هنوز غیر قابل دسترس اند نه تنها مورخین خارجی بلكه مورخین ترك نیز چاره‌ای ندارند جز توسل به آرشیوهای بریتانیا، ایالات متحده، فرانسه، آلمان و روسیه. اینها البته تا حد اندكی می‌تواند به مثابه جایگزینی برای مطالب اصلی و آرشیوی تركیه باشد اما جایی كه بحث در مورد نطق‌ها باشد این آرشیوها اندك به كار می‌آیند.

 

به‌رغم اهمیت زیادی كه «تاریخ انقلاب تركیه و اصول آتاتورك» دارد و محور درسی در دوران راهنمایی و دبیرستان در تركیه است اما هیچ نشر نظام‌مندی از این اسناد در مورد نهضت استقلال تركیه تا كنون انجام نشده است.مطبوعات تركیه تا مارس 1925 یعنی زمانی كه سانسورِ سفت و سخت به بهانه «قانون حفظ نظم» اجرا شد، می‌توانند منبع مفیدی باشند. یعنی تا قبل از این تاریخ مطبوعات بسیار فعال و منتقد بودند.

 

سرانجام، ما گزارشاتی از معاصران و همكاران آتاتورك در دست داریم. بسیاری از آنها خاطرات خود را منتشر كردند اما تقریباً بدون استثنا انتشار خاطرات خود را در دهه 50 آغاز كردند یعنی زمانی كه سیستم سیاسی تركیه دوره‌ای از آزادسازی را تجربه می‌كرد و فضا اندكی نرم شده و سانسور تخفیف یافته و شرایط برای انتشار خاطرات فراهم شده بود. بنابراین، آنجا كه به مردم ترك زبان مربوط بوداین نطق‌ها به مدت 25 سال به عنوان واقعیاتی غیرقابل چالش مطرح بود و این زمانِ طولانی كافی بود تا این فضا كاملاً بر تاریخ‌نگاری ترك - همانگونه كه در عصر جمهوری رخ داد - غالب شود. از دهه 1950 به این سو، یعنی برهه‌ای كه تعداد روزافزونی از این خاطرات منتشر شد كه برداشتی متفاوت از نطق‌ها ارائه می‌داد– حتی اگر نگوییم كه نطق‌ها را با برداشت متفاوت خود به چالش می‌كشید - دیگر خیلی دیر بود تا بر تاریخ‌نگاری رسمی و جا افتاده‌ای كه در مدارس و دانشگاه‌ها تدریس می‌شد تأثیر جدی داشته باشند.

 

نسخه اصلی –بر اساس اظهارات آتاتورك – در متون درسی جاودانه شد. با افزایش چالش‌های ایدئولوژیكی نسبت به كمالیسم در تركیه از دهه 1960 به این سو، آموزش اصولی «تاریخ انقلاب تركیه و اصول آتاتورك» به عنوان راه حلی در برابر چشمان دولت كمالی كه به طور كلی مروج آتاتوركیسم بود رخ نمود و در عین حال تاكید بیشتری هم بر مفاد مراسم پنجاهمین سالگرد جمهوری (1973، در پایان رژیم قیم‌مآبانه‌ای كه مورد حمایت ارتش بوداز 1971 تا 1973)، یادبود صد سالگی آتاتورك (1981، یكسال پس از تسلط ارتش با رهبری ژنرال كنان اورن) و هفتاد و پنجمین سالگرد جمهوری (1998،یكسال پس از سقوط دولت نجم‌الدین اربكان از سوی نظامیان) داشت.

امتیاز دهی: